Major Upaniṣads1.10
/shlokas/upanishads-1-10read ↗
Sanskrit Corpus
1764 verses · verified Sanskrit text · IAST · English translation
Taittirīya Upaniṣad1.10
अहं वृक्षस्य रेरिवा कीर्तिः पृष्ठं गिरेरिव । ऊर्ध्वपवित्रो वाजिनीव स्वमृतमस्मि । द्रविणँसवर्चसम् । सुमेध अमृतोक्षितः । इति त्रिशङ्कोर्वेदानुवचनम् ॥
ahṃ vr̥kṣasya rerivā kīrtiḥ pr̥ṣṭhṃ gireriva | ūrdhvapavitro vājinīva svamr̥tamasmi | draviṇm̐savarcasam | sumedha amr̥tokṣitḥ | iti triśaṅkorvedānuvacanam ||
“'I am the mover of the tree of life; my fame rises like a mountain peak. Pure above, like the sun I am the bright immortal; rich in radiance, wise, deathless.' So runs Triśaṅku's utterance of Vedic wisdom.”
/shlokas/taittiriya-1-10read ↗
Major Upaniṣads1.11
विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयँ सह । अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्ययाऽमृतमश्नुते ॥
vidyāṃ cāvidyāṃ ca yastadvedobhaym̐ saha | avidyayā mr̥tyuṃ tīrtvā vidyayā'mr̥tamaśnute ||
“Knowing knowledge and ignorance both together: crossing death by ignorance (rites), one attains immortality by knowledge.”
/shlokas/upanishads-1-11read ↗
Taittirīya Upaniṣad1.11
वेदमनूच्याचार्योन्तेवासिनमनुशास्ति । सत्यं वद । धर्मं चर । स्वाध्यायान्मा प्रमदः । आचार्याय प्रियं धनमाहृत्य प्रजातन्तुं मा व्यवच्छेत्सीः । सत्यान्न प्रमदितव्यम्। धर्मान्न प्रमदितव्यम् । कुशलान्न प्रमदितव्यम् । भूत्यै न प्रमदितव्यम् । स्वाध्यायप्रवचनाभ्यां न प्रमदितव्यम् ॥ देवपितृकार्याभ्यां न प्रमदितव्यम् । मातृदेवो भव । पितृदेवो भव । आचार्यदेवो भव । अतिथिदेवो भव । यान्यनवद्यानि कर्माणि तानि सेवितव्यानि । नो इतराणि । यान्यस्माकꣳ सुचरितानि तानि त्वयोपास्यानि ॥ नो इतराणि । ये के चास्मच्छ्रेयाँसो ब्राह्मणाः तेषां त्वयाऽऽसनेन प्रश्वसितव्यम् । श्रद्धया देयम् । अश्रद्धयाऽदेयम् । श्रिया देयम् । ह्रिया देयम् । भिया देयम् । संविदा देयम् । अथ यदि ते कर्मविचिकित्सा वा वृत्तविचिकित्सा वा स्यात् ॥ ये तत्र ब्राह्मणाः संमर्शिनः । युक्ता आयुक्ताः । अलूक्षा धर्मकामाः स्युः । यथा ते तत्र वर्तेरन् । तथा तत्र वर्तेथाः । अथाभ्याख्यातेषु । ये तत्र ब्राह्मणाः संमर्शिनः । युक्ता आयुक्ताः । अलूक्षा धर्मकामाः स्युः । यथा ते तेषु वर्तेरन् । तथा तेषु वर्तेथाः । एष आदेशः । एष उपदेशः । एषा वेदोपनिषत् । एतदनुशासनम् । एवमुपासितव्यम् । एवमु चैतदुपास्यम् ॥
vedamanūcyācāryontevāsinamanuśāsti | satyṃ vada | dharmṃ cara | svādhyāyānmā pramadḥ | ācāryāya priyṃ dhanamāhr̥tya prajātantuṃ mā vyavacchetsīḥ | satyānna pramaditavyam| dharmānna pramaditavyam | kuśalānna pramaditavyam | bhūtyai na pramaditavyam | svādhyāyapravacanābhyāṃ na pramaditavyam || devapitr̥kāryābhyāṃ na pramaditavyam | mātr̥devo bhava | pitr̥devo bhava | ācāryadevo bhava | atithidevo bhava | yānyanavadyāni karmāṇi tāni sevitavyāni | no itarāṇi | yānyasmāka sucaritāni tāni tvayopāsyāni || no itarāṇi | ye ke cāsmacchreyām̐so brāhmaṇāḥ teṣāṃ tvayā''sanena praśvasitavyam | śraddhayā deyam | aśraddhayā'deyam | śriyā deyam | hriyā deyam | bhiyā deyam | sṃvidā deyam | atha yadi te karmavicikitsā vā vr̥ttavicikitsā vā syāt || ye tatra brāhmaṇāḥ sṃmarśinḥ | yuktā āyuktāḥ | alūkṣā dharmakāmāḥ syuḥ | yathā te tatra varteran | tathā tatra vartethāḥ | athābhyākhyāteṣu | ye tatra brāhmaṇāḥ sṃmarśinḥ | yuktā āyuktāḥ | alūkṣā dharmakāmāḥ syuḥ | yathā te teṣu varteran | tathā teṣu vartethāḥ | eṣa ādeśḥ | eṣa upadeśḥ | eṣā vedopaniṣat | etadanuśāsanam | evamupāsitavyam | evamu caitadupāsyam ||
“Having taught the Veda, the teacher instructs the pupil: speak truth, do duty, neglect not study; honour mother, father, teacher and guest as gods; practise only blameless deeds; give with faith and humility; in doubt, conduct thyself as the virtuous learned do. This is the ordinance, the teaching, the secret of the Veda.”
/shlokas/taittiriya-1-11read ↗
Major Upaniṣads1.12
अन्धं तमः प्रविशन्ति येऽसम्भूतिमुपासते । ततो भूय इव ते तमो य उ सम्भूत्याँ रताः ॥
andhṃ tamḥ praviśanti ye'sambhūtimupāsate | tato bhūya iva te tamo ya u sambhūtyām̐ ratāḥ ||
“Into blind darkness enter those who worship the unmanifest; into still greater darkness, those devoted to the manifest.”
/shlokas/upanishads-1-12read ↗
Taittirīya Upaniṣad1.12
शं नो मित्रः शं वरुणः । शं नो भवत्वर्यमा । शं न इन्द्रो बृहस्पतिः । शं नो विष्णुरुरुक्रमः । नमो ब्रह्मणे । नमस्ते वायो । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि । त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्मावादिषम् । ऋतमवादिषम् । सत्यमवादिषम् । तन्मामावीत् । तद्वक्तारमावीत् । आवीन्माम् । आवीद्वक्तारम् । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
śṃ no mitrḥ śṃ varuṇḥ | śṃ no bhavatvaryamā | śṃ na indro br̥haspatiḥ | śṃ no viṣṇururukramḥ | namo brahmaṇe | namaste vāyo | tvameva pratyakṣṃ brahmāsi | tvāmeva pratyakṣṃ brahmāvādiṣam | r̥tamavādiṣam | satyamavādiṣam | tanmāmāvīt | tadvaktāramāvīt | āvīnmām | āvīdvaktāram | ॐ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ||
“The closing peace-chant: may the gods grant weal; homage to Brahman and Vāyu. 'I have spoken thee as the visible Brahman; I have spoken right and truth; that has protected me and the teacher.' Om, peace, peace, peace.”
/shlokas/taittiriya-1-12read ↗
Major Upaniṣads1.13
अन्यदेवाहुः सम्भवादन्यदाहुरसम्भवात् । इति शुश्रुम धीराणां ये नस्तद्विचचक्षिरे ॥
anyadevāhuḥ sambhavādanyadāhurasambhavāt | iti śuśruma dhīrāṇāṃ ye nastadvicacakṣire ||
“One thing, they say, comes from manifestation, another from non-manifestation — so we have heard from the wise who taught us this.”
/shlokas/upanishads-1-13read ↗
Major Upaniṣads1.14
सम्भूतिं च विनाशं च यस्तद्वेदोभयँ सह । विनाशेन मृत्युं तीर्त्वा सम्भूत्याऽमृतमश्नुते ॥
sambhūtiṃ ca vināśṃ ca yastadvedobhaym̐ saha | vināśena mr̥tyuṃ tīrtvā sambhūtyā'mr̥tamaśnute ||
“Knowing the manifest and the perishable both together: crossing death by the perishable, one attains immortality by the imperishable.”
/shlokas/upanishads-1-14read ↗
Major Upaniṣads1.15
हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम् । तत्त्वं पूषन्नपावृणु सत्यधर्माय दृष्टये ॥
hiraṇmayena pātreṇa satyasyāpihitṃ mukham | tattvṃ pūṣannapāvr̥ṇu satyadharmāya dr̥ṣṭaye ||
“The face of truth is veiled by a golden vessel. O Pūṣan, uncover it for me, the observer of truth, that I may see.”
/shlokas/upanishads-1-15read ↗
Major Upaniṣads1.16
पूषन्नेकर्षे यम सूर्य प्राजापत्य व्यूह रश्मीन् समूह तेजः । यत्ते रूपं कल्याणतमं तत्ते पश्यामि योऽसावसौ पुरुषः सोऽहमस्मि ॥
pūṣannekarṣe yama sūrya prājāpatya vyūha raśmīn samūha tejḥ | yatte rūpṃ kalyāṇatamṃ tatte paśyāmi yo'sāvasau puruṣḥ so'hamasmi ||
“O Pūṣan, sole seer, Yama, Sūrya, son of Prajāpati — withdraw thy rays and gather thy light. May I behold thy fairest form; the Person yonder — that am I.”
/shlokas/upanishads-1-16read ↗
Major Upaniṣads1.17
वायुरनिलममृतमथेदं भस्मान्तँ शरीरम् । ॐ क्रतो स्मर कृतँ स्मर क्रतो स्मर कृतँ स्मर ॥
vāyuranilamamr̥tamathedṃ bhasmāntm̐ śarīram | ॐ krato smara kr̥tm̐ smara krato smara kr̥tm̐ smara ||
“Now breath merges into the immortal air, and this body ends in ashes. O mind, remember; remember the deed done.”
/shlokas/upanishads-1-17read ↗
Major Upaniṣads1.18
अग्ने नय सुपथा राये अस्मान् विश्वानि देव वयुनानि विद्वान् । युयोध्यस्मज्जुहुराणमेनो भूयिष्ठां ते नमउक्तिं विधेम ॥
agne naya supathā rāye asmān viśvāni deva vayunāni vidvān | yuyodhyasmajjuhurāṇameno bhūyiṣṭhāṃ te namauktiṃ vidhema ||
“O Agni, lead us by the good path to felicity, thou who knowest, O god, all our deeds. Remove from us deceitful sin; we shall offer thee our fullest homage.”
/shlokas/upanishads-1-18read ↗
Major Upaniṣads2.1
ॐ केनेषितं पतति प्रेषितं मनः केन प्राणः प्रथमः प्रैति युक्तः । केनेषितां वाचमिमां वदन्ति चक्षुः श्रोत्रं क उ देवो युनक्ति ॥
ॐ keneṣitṃ patati preṣitṃ manḥ kena prāṇḥ prathamḥ praiti yuktḥ | keneṣitāṃ vācamimāṃ vadanti cakṣuḥ śrotrṃ ka u devo yunakti ||
“Willed by whom does the mind speed on its mission, by whom does the first breath move forth yoked? By whom is this speech uttered, and which god directs eye and ear?”
/shlokas/upanishads-2-1read ↗
Taittirīya Upaniṣad2.1
ॐ ब्रह्मविदाप्नोति परम् । तदेषाऽभ्युक्ता । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म । यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् । सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चितेति ॥ तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः । आकाशाद्वायुः । वायोरग्निः । अग्नेरापः । अद्भ्यः पृथिवी । पृथिव्या ओषधयः । ओषधीभ्योन्नम् । अन्नात्पुरुषः । स वा एष पुरुषोऽन्नरसमयः । तस्येदमेव शिरः । अयं दक्षिणः पक्षः । अयमुत्तरः पक्षः । अयमात्मा । इदं पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ॥
ॐ brahmavidāpnoti param | tadeṣā'bhyuktā | satyṃ jñānamanantṃ brahma | yo veda nihitṃ guhāyāṃ parame vyoman | so'śnute sarvān kāmān saha brahmaṇā vipaściteti || tasmādvā etasmādātmana ākāśḥ sṃbhūtḥ | ākāśādvāyuḥ | vāyoragniḥ | agnerāpḥ | adbhyḥ pr̥thivī | pr̥thivyā oṣadhayḥ | oṣadhībhyonnam | annātpuruṣḥ | sa vā eṣa puruṣo'nnarasamayḥ | tasyedameva śirḥ | ayṃ dakṣiṇḥ pakṣḥ | ayamuttarḥ pakṣḥ | ayamātmā | idṃ pucchṃ pratiṣṭhā | tadapyeṣa śloko bhavati ||
“The knower of Brahman attains the supreme; 'Brahman is truth, knowledge, infinite' — who knows it hidden in the cave, in the highest sky, enjoys all desires together with the wise Brahman. From that Self came space, then wind, fire, waters, earth, plants, food, and man — the food-made person with head, sides, self and tail of support.”
/shlokas/taittiriya-2-1read ↗
Major Upaniṣads2.2
श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो मनो यद्वाचो ह वाचं स उ प्राणस्य प्राणः चक्षुषश्चक्षुः । अतिमुच्य धीराः प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥
śrotrasya śrotrṃ manaso mano yadvāco ha vācṃ sa u prāṇasya prāṇḥ cakṣuṣaścakṣuḥ | atimucya dhīrāḥ pretyāsmāllokādamr̥tā bhavanti ||
“It is the ear of the ear, the mind of the mind, the speech of speech, the breath of breath, the eye of the eye. Released from these, the wise, departing this world, become immortal.”
/shlokas/upanishads-2-2read ↗
Taittirīya Upaniṣad2.2
अन्नाद्वै प्रजाः प्रजायन्ते । याः काश्च पृथिवीँ श्रिताः । अथो अन्नेनैव जीवन्ति । अथैनदपि यन्त्यन्ततः । अन्नँ हि भूतानां ज्येष्ठम् । तस्मात् सर्वौषधमुच्यते । सर्वं वै तेऽन्नमाप्नुवन्ति । येऽन्नं ब्रह्मोपासते । अन्नँ हि भूतानां ज्येष्ठम् । तस्मात् सर्वौषधमुच्यते । अन्नाद् भूतानि जायन्ते । जातान्यन्नेन वर्धन्ते । अद्यतेऽत्ति च भूतानि । तस्मादन्नं तदुच्यत इति । तस्माद्वा एतस्मादन्नरसमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा प्राणमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम्। अन्वयं पुरुषविधः । तस्य प्राण एव शिरः । व्यानो दक्षिणः पक्षः । अपान उत्तरः पक्षः । आकाश आत्मा । पृथिवी पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ॥
annādvai prajāḥ prajāyante | yāḥ kāśca pr̥thivīm̐ śritāḥ | atho annenaiva jīvanti | athainadapi yantyantatḥ | annm̐ hi bhūtānāṃ jyeṣṭham | tasmāt sarvauṣadhamucyate | sarvṃ vai te'nnamāpnuvanti | ye'nnṃ brahmopāsate | annm̐ hi bhūtānāṃ jyeṣṭham | tasmāt sarvauṣadhamucyate | annād bhūtāni jāyante | jātānyannena vardhante | adyate'tti ca bhūtāni | tasmādannṃ taducyata iti | tasmādvā etasmādannarasamayāt | anyo'ntara ātmā prāṇamayḥ | tenaiṣa pūrṇḥ | sa vā eṣa puruṣavidha eva | tasya puruṣavidhatām| anvayṃ puruṣavidhḥ | tasya prāṇa eva śirḥ | vyāno dakṣiṇḥ pakṣḥ | apāna uttarḥ pakṣḥ | ākāśa ātmā | pr̥thivī pucchṃ pratiṣṭhā | tadapyeṣa śloko bhavati ||
“From food are creatures born, by food they live, into food they dissolve at the end; food is the eldest of beings, the cure-all. Who worships food as Brahman obtains all food. Within the food-made self lies the breath-made self, person-shaped, with breath as head and the regions as its limbs.”
/shlokas/taittiriya-2-2read ↗
Major Upaniṣads2.3
न तत्र चक्षुर्गच्छति न वाग्गच्छति नो मनः । न विद्मो न विजानीमो यथैतदनुशिष्यात् ॥
na tatra cakṣurgacchati na vāggacchati no manḥ | na vidmo na vijānīmo yathaitadanuśiṣyāt ||
“There the eye does not go, nor speech, nor mind. We do not know nor understand how one could teach it.”
/shlokas/upanishads-2-3read ↗
Taittirīya Upaniṣad2.3
प्राणं देवा अनु प्राणन्ति । मनुष्याः पशवश्च ये । प्राणो हि भूतानामायुः । तस्मात् सर्वायुषमुच्यते । सर्वमेव त आयुर्यन्ति । ये प्राणं ब्रह्मोपासते । प्राणो हि भूतानामायुः । तस्मात् सर्वायुषमुच्यत इति । तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य । तस्माद्वा एतस्मात् प्राणमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा मनोमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य यजुरेव शिरः । ऋग्दक्षिणः पक्षः । सामोत्तरः पक्षः । आदेश आत्मा । अथर्वाङ्गिरसः पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ॥
prāṇṃ devā anu prāṇanti | manuṣyāḥ paśavaśca ye | prāṇo hi bhūtānāmāyuḥ | tasmāt sarvāyuṣamucyate | sarvameva ta āyuryanti | ye prāṇṃ brahmopāsate | prāṇo hi bhūtānāmāyuḥ | tasmāt sarvāyuṣamucyata iti | tasyaiṣa eva śārīra ātmā | yḥ pūrvasya | tasmādvā etasmāt prāṇamayāt | anyo'ntara ātmā manomayḥ | tenaiṣa pūrṇḥ | sa vā eṣa puruṣavidha eva | tasya puruṣavidhatām | anvayṃ puruṣavidhḥ | tasya yajureva śirḥ | r̥gdakṣiṇḥ pakṣḥ | sāmottarḥ pakṣḥ | ādeśa ātmā | atharvāṅgirasḥ pucchṃ pratiṣṭhā | tadapyeṣa śloko bhavati ||
“Gods, men and beasts breathe after breath; breath is the life of beings, the all-life. Who worships breath as Brahman reaches full life. Within the breath-made self lies the mind-made self, person-shaped, with the Vedas as its limbs.”
/shlokas/taittiriya-2-3read ↗
Major Upaniṣads2.4
अन्यदेव तद्विदितादथो अविदितादधि । इति शुश्रुम पूर्वेषां ये नस्तद्व्याचचक्षिरे ॥
anyadeva tadviditādatho aviditādadhi | iti śuśruma pūrveṣāṃ ye nastadvyācacakṣire ||
“It is other than the known and above the unknown — so we have heard from the ancients who taught us this.”
/shlokas/upanishads-2-4read ↗
Taittirīya Upaniṣad2.4
यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् । न बिभेति कदाचनेति । तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य । तस्माद्वा एतस्मान्मनोमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य श्रद्धैव शिरः । ऋतं दक्षिणः पक्षः । सत्यमुत्तरः पक्षः । योग आत्मा । महः पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ॥
yato vāco nivartante | aprāpya manasā saha | ānandṃ brahmaṇo vidvān | na bibheti kadācaneti | tasyaiṣa eva śārīra ātmā | yḥ pūrvasya | tasmādvā etasmānmanomayāt | anyo'ntara ātmā vijñānamayḥ | tenaiṣa pūrṇḥ | sa vā eṣa puruṣavidha eva | tasya puruṣavidhatām | anvayṃ puruṣavidhḥ | tasya śraddhaiva śirḥ | r̥tṃ dakṣiṇḥ pakṣḥ | satyamuttarḥ pakṣḥ | yoga ātmā | mahḥ pucchṃ pratiṣṭhā | tadapyeṣa śloko bhavati ||
“'Whence words turn back with the mind, knowing that bliss of Brahman, one fears never.' Within the mind-made self lies the knowledge-made self, person-shaped, with faith as head, right as one side, truth as the other, discipline as self and greatness as support.”
/shlokas/taittiriya-2-4read ↗
Major Upaniṣads2.5
यद्वाचाऽनभ्युदितं येन वागभ्युद्यते । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥
yadvācā'nabhyuditṃ yena vāgabhyudyate | tadeva brahma tvṃ viddhi nedṃ yadidamupāsate ||
“What is not uttered by speech, but by which speech is uttered — know that alone as Brahman, not what people worship here.”
/shlokas/upanishads-2-5read ↗
Taittirīya Upaniṣad2.5
विज्ञानं यज्ञं तनुते । कर्माणि तनुतेऽपि च । विज्ञानं देवाः सर्वे । ब्रह्म ज्येष्ठमुपासते । विज्ञानं ब्रह्म चेद्वेद । तस्माच्चेन्न प्रमाद्यति । शरीरे पाप्मनो हित्वा । सर्वान्कामान्समश्नुत इति । तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य । तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञानमयात् । अन्योऽन्तर आत्माऽऽनन्दमयः । तेनैष पूर्णः । स वा एष पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुषविधः । तस्य प्रियमेव शिरः । मोदो दक्षिणः पक्षः । प्रमोद उत्तरः पक्षः । आनन्द आत्मा । ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति ॥
vijñānṃ yajñṃ tanute | karmāṇi tanute'pi ca | vijñānṃ devāḥ sarve | brahma jyeṣṭhamupāsate | vijñānṃ brahma cedveda | tasmāccenna pramādyati | śarīre pāpmano hitvā | sarvānkāmānsamaśnuta iti | tasyaiṣa eva śārīra ātmā | yḥ pūrvasya | tasmādvā etasmādvijñānamayāt | anyo'ntara ātmā''nandamayḥ | tenaiṣa pūrṇḥ | sa vā eṣa puruṣavidha eva | tasya puruṣavidhatām | anvayṃ puruṣavidhḥ | tasya priyameva śirḥ | modo dakṣiṇḥ pakṣḥ | pramoda uttarḥ pakṣḥ | ānanda ātmā | brahma pucchṃ pratiṣṭhā | tadapyeṣa śloko bhavati ||
“Knowledge spreads sacrifice and deeds; all gods worship knowledge as the eldest Brahman. Knowing knowledge as Brahman and neglecting it not, one leaves evil in the body and enjoys all desires. Within the knowledge-made self lies the bliss-made self, person-shaped, with love as head, joy and delight as sides, bliss as self and Brahman as support.”
/shlokas/taittiriya-2-5read ↗
Major Upaniṣads2.6
यन्मनसा न मनुते येनाहुर्मनो मतम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥
yanmanasā na manute yenāhurmano matam | tadeva brahma tvṃ viddhi nedṃ yadidamupāsate ||
“What is not thought by the mind, but by which the mind is thought — know that alone as Brahman, not what people worship here.”
/shlokas/upanishads-2-6read ↗
Taittirīya Upaniṣad2.6
असन्नेव स भवति । असद्ब्रह्मेति वेद चेत् । अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद । सन्तमेनं ततो विदुरिति । तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य । अथातोऽनुप्रश्नाः । उताविद्वानमुं लोकं प्रेत्य । कश्चन गच्छती३ । आहो विद्वानमुं लोकं प्रेत्य । कश्चित्समश्नुता३ उ । सोऽकामयत । बहु स्यां प्रजायेयेति । स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा । इदँ सर्वमसृजत । यदिदं किञ्च । तत्सृष्ट्वा । तदेवानुप्राविशत् । तदनुप्रविश्य । सच्च त्यच्चाभवत् । निरुक्तं चानिरुक्तं च । निलयनं चानिलयनं च । विज्ञानं चाविज्ञानं च । सत्यं चानृतं च सत्यमभवत् । यदिदं किञ्च । तत्सत्यमित्याचक्षते । तदप्येष श्लोको भवति ॥
asanneva sa bhavati | asadbrahmeti veda cet | asti brahmeti cedveda | santamenṃ tato viduriti | tasyaiṣa eva śārīra ātmā | yḥ pūrvasya | athāto'nupraśnāḥ | utāvidvānamuṃ lokṃ pretya | kaścana gacchatī3 | āho vidvānamuṃ lokṃ pretya | kaścitsamaśnutā3 u | so'kāmayata | bahu syāṃ prajāyeyeti | sa tapo'tapyata | sa tapastaptvā | idm̐ sarvamasr̥jata | yadidṃ kiñca | tatsr̥ṣṭvā | tadevānuprāviśat | tadanupraviśya | sacca tyaccābhavat | niruktṃ cāniruktṃ ca | nilayanṃ cānilayanṃ ca | vijñānṃ cāvijñānṃ ca | satyṃ cānr̥tṃ ca satyamabhavat | yadidṃ kiñca | tatsatyamityācakṣate | tadapyeṣa śloko bhavati ||
“Who knows Brahman as non-being becomes non-being; who knows it as being, him the wise know as being. Then come the questions: does the ignorant reach yonder world, does the knower attain? He desired, 'may I become many'; practised fervour, created all this, entered it, and became the formed and formless, the defined and undefined, knowledge and non-knowledge, truth and untruth.”
/shlokas/taittiriya-2-6read ↗
Major Upaniṣads2.7
यच्चक्षुषा न पश्यति येन चक्षूँषि पश्यति । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥
yaccakṣuṣā na paśyati yena cakṣūm̐ṣi paśyati | tadeva brahma tvṃ viddhi nedṃ yadidamupāsate ||
“What is not seen by the eye, but by which eyes see — know that alone as Brahman, not what people worship here.”
/shlokas/upanishads-2-7read ↗
Taittirīya Upaniṣad2.7
असद्वा इदमग्र आसीत् । ततो वै सदजायत । तदात्मानँ स्वयमकुरुत । तस्मात्तत्सुकृतमुच्यत इति । यद्वै तत् सुकृतम् । रसो वै सः । रसँ ह्येवायं लब्ध्वाऽऽनन्दी भवति । को ह्येवान्यात्कः प्राण्यात् । यदेष आकाश आनन्दो न स्यात् । एष ह्येवानन्दयाति । यदा ह्येवैष एतस्मिन्नदृश्येऽनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठां विन्दते । अथ सोऽभयं गतो भवति । यदा ह्येवैष एतस्मिन्नुदरमन्तरं कुरुते । अथ तस्य भयं भवति । तत्त्वेव भयं विदुषोऽमन्वानस्य । तदप्येष श्लोको भवति ॥
asadvā idamagra āsīt | tato vai sadajāyata | tadātmānm̐ svayamakuruta | tasmāttatsukr̥tamucyata iti | yadvai tat sukr̥tam | raso vai sḥ | rasm̐ hyevāyṃ labdhvā''nandī bhavati | ko hyevānyātkḥ prāṇyāt | yadeṣa ākāśa ānando na syāt | eṣa hyevānandayāti | yadā hyevaiṣa etasminnadr̥śye'nātmye'nirukte'nilayane'bhayṃ pratiṣṭhāṃ vindate | atha so'bhayṃ gato bhavati | yadā hyevaiṣa etasminnudaramantarṃ kurute | atha tasya bhayṃ bhavati | tattveva bhayṃ viduṣo'manvānasya | tadapyeṣa śloko bhavati ||
“In the beginning this was non-being; thence being was born, and it made itself — hence called the well-made. That is essence, the savour; tasting it one is blissful. Who could breathe if this bliss were not in space? It alone gives bliss. Finding fearlessness in the unseen, bodiless, undefined, supportless Brahman, one is fearless; making a hollow of division in it, one fears.”
/shlokas/taittiriya-2-7read ↗
Major Upaniṣads2.8
यच्छ्रोत्रेण न शृणोति येन श्रोत्रमिदं श्रुतम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥
yacchrotreṇa na śr̥ṇoti yena śrotramidṃ śrutam | tadeva brahma tvṃ viddhi nedṃ yadidamupāsate ||
“What is not heard by the ear, but by which this ear hears — know that alone as Brahman, not what people worship here.”
/shlokas/upanishads-2-8read ↗
Taittirīya Upaniṣad2.8
भीषाऽस्माद्वातः पवते । भीषोदेति सूर्यः । भीषाऽस्मादग्निश्चेन्द्रश्च । मृत्युर्धावति पञ्चम इति । सैषाऽऽनन्दस्य मीमाँसा भवति । युवा स्यात्साधुयुवाऽध्यायकः । आशिष्ठो दृढिष्ठो बलिष्ठः । तस्येयं पृथिवी सर्वा वित्तस्य पूर्णा स्यात् । स एको मानुष आनन्दः । ते ये शतं मानुषा आनन्दाः । स एको मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दाः । स एको देवगन्धर्वाणामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं देवगन्धर्वाणामानन्दाः । स एकः पितृणां चिरलोकलोकानामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं पितृणां चिरलोकलोकानामानन्दाः । स एक आजानजानां देवानामानन्दः ॥ श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं आजानजानां देवानामानन्दाः । स एकः कर्मदेवानां देवानामानन्दः । ये कर्मणा देवानपियन्ति । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं कर्मदेवानां देवानामानन्दाः । स एको देवानामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं देवानामानन्दाः । स एक इन्द्रस्याऽऽनन्दः ॥ श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतमिन्द्रस्याऽऽनन्दाः । स एको बृहस्पतेरानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं बृहस्पतेरानन्दाः । स एकः प्रजापतेरानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं प्रजापतेरानन्दाः । स एको ब्रह्मण आनन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य ॥ स यश्चायं पुरुषे । यश्चासावादित्ये । स एकः । स य एवंवित् । अस्माल्लोकात्प्रेत्य । एतमन्नमयमात्मानमुपसङ्क्रामति । एतं प्राणमयमात्मानमुपसङ्क्रामति । एतं मनोमयमात्मानमुपसङ्क्रामति । एतं विज्ञानमयमात्मानमुपसङ्क्रामति । एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रामति । तदप्येष श्लोको भवति ॥
bhīṣā'smādvātḥ pavate | bhīṣodeti sūryḥ | bhīṣā'smādagniścendraśca | mr̥tyurdhāvati pañcama iti | saiṣā''nandasya mīmām̐sā bhavati | yuvā syātsādhuyuvā'dhyāyakḥ | āśiṣṭho dr̥ḍhiṣṭho baliṣṭhḥ | tasyeyṃ pr̥thivī sarvā vittasya pūrṇā syāt | sa eko mānuṣa ānandḥ | te ye śatṃ mānuṣā ānandāḥ | sa eko manuṣyagandharvāṇāmānandḥ | śrotriyasya cākāmahatasya | te ye śatṃ manuṣyagandharvāṇāmānandāḥ | sa eko devagandharvāṇāmānandḥ | śrotriyasya cākāmahatasya | te ye śatṃ devagandharvāṇāmānandāḥ | sa ekḥ pitr̥ṇāṃ ciralokalokānāmānandḥ | śrotriyasya cākāmahatasya | te ye śatṃ pitr̥ṇāṃ ciralokalokānāmānandāḥ | sa eka ājānajānāṃ devānāmānandḥ || śrotriyasya cākāmahatasya | te ye śatṃ ājānajānāṃ devānāmānandāḥ | sa ekḥ karmadevānāṃ devānāmānandḥ | ye karmaṇā devānapiyanti | śrotriyasya cākāmahatasya | te ye śatṃ karmadevānāṃ devānāmānandāḥ | sa eko devānāmānandḥ | śrotriyasya cākāmahatasya | te ye śatṃ devānāmānandāḥ | sa eka indrasyā''nandḥ || śrotriyasya cākāmahatasya | te ye śatamindrasyā''nandāḥ | sa eko br̥haspaterānandḥ | śrotriyasya cākāmahatasya | te ye śatṃ br̥haspaterānandāḥ | sa ekḥ prajāpaterānandḥ | śrotriyasya cākāmahatasya | te ye śatṃ prajāpaterānandāḥ | sa eko brahmaṇa ānandḥ | śrotriyasya cākāmahatasya || sa yaścāyṃ puruṣe | yaścāsāvāditye | sa ekḥ | sa ya evṃvit | asmāllokātpretya | etamannamayamātmānamupasaṅkrāmati | etṃ prāṇamayamātmānamupasaṅkrāmati | etṃ manomayamātmānamupasaṅkrāmati | etṃ vijñānamayamātmānamupasaṅkrāmati | etamānandamayamātmānamupasaṅkrāmati | tadapyeṣa śloko bhavati ||
“From fear of it the wind blows, the sun rises, fire, Indra and death run — this is the inquiry into bliss. From the human joy of a gifted youth, each higher rank — men, Gandharvas, gods, Indra, Bṛhaspati, Prajāpati, Brahmā — is a hundredfold, for the learned and desireless. He who is in man and in the sun is one; the knower, departing, traverses the selves of food, breath, mind, knowledge and bliss.”
/shlokas/taittiriya-2-8read ↗
Major Upaniṣads2.9
यत्प्राणेन न प्राणिति येन प्राणः प्रणीयते । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥
yatprāṇena na prāṇiti yena prāṇḥ praṇīyate | tadeva brahma tvṃ viddhi nedṃ yadidamupāsate ||
“What is not breathed by breath, but by which breath is led — know that alone as Brahman, not what people worship here.”
/shlokas/upanishads-2-9read ↗
Taittirīya Upaniṣad2.9
यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् । न बिभेति कुतश्चनेति । एतँ ह वाव न तपति । किमहँ साधु नाकरवम् । किमहं पापमकरवमिति । स य एवं विद्वानेते आत्मानँ स्पृणुते । उभे ह्येवैष एते आत्मानँ स्पृणुते । य एवं वेद । इत्युपनिषत् ॥
yato vāco nivartante | aprāpya manasā saha | ānandṃ brahmaṇo vidvān | na bibheti kutaścaneti | etm̐ ha vāva na tapati | kimahm̐ sādhu nākaravam | kimahṃ pāpamakaravamiti | sa ya evṃ vidvānete ātmānm̐ spr̥ṇute | ubhe hyevaiṣa ete ātmānm̐ spr̥ṇute | ya evṃ veda | ityupaniṣat ||
“'Whence words turn back with the mind, knowing that bliss of Brahman, one fears nowhere.' Remorse — 'did I do right, did I do wrong?' — does not burn him. Knowing thus, he wins both selves for himself. This is the Upaniṣad.”
/shlokas/taittiriya-2-9read ↗
Major Upaniṣads2.10
यदि मन्यसे सुवेदेति दहरमेवापि नूनं त्वं वेत्थ ब्रह्मणो रूपम् । यदस्य त्वं यदस्य देवेष्वथ नु मीमाँस्यमेव ते मन्ये विदितम् ॥
yadi manyase suvedeti daharamevāpi nūnṃ tvṃ vettha brahmaṇo rūpam | yadasya tvṃ yadasya deveṣvatha nu mīmām̐syameva te manye viditam ||
“If thou thinkest 'I know well,' thou knowest but little of Brahman's form — what of it is in thee, what in the gods. So I deem what thou hast known is still to be pondered.”
/shlokas/upanishads-2-10read ↗
Major Upaniṣads2.11
नाहं मन्ये सुवेदेति नो न वेदेति वेद च । यो नस्तद्वेद तद्वेद नो न वेदेति वेद च ॥
nāhṃ manye suvedeti no na vedeti veda ca | yo nastadveda tadveda no na vedeti veda ca ||
“I do not deem that I know well, nor that I know not — I know. Who among us knows it, knows it; (yet knows) it is not not-known.”
/shlokas/upanishads-2-11read ↗
Major Upaniṣads2.12
यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः । अविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानताम् ॥
yasyāmatṃ tasya matṃ matṃ yasya na veda sḥ | avijñātṃ vijānatāṃ vijñātamavijānatām ||
“For whom it is unthought, by him it is thought; whom it is thought by, knows it not. Ununderstood by the understanders, understood by the non-understanders.”
/shlokas/upanishads-2-12read ↗
Major Upaniṣads2.13
प्रतिबोधविदितं मतममृतत्वं हि विन्दते । आत्मना विन्दते वीर्यं विद्यया विन्दतेऽमृतम् ॥
pratibodhaviditṃ matamamr̥tatvṃ hi vindate | ātmanā vindate vīryṃ vidyayā vindate'mr̥tam ||
“Known in every act of knowing, it is deemed (true knowledge), for by it one finds immortality. By the Self one finds strength, by knowledge one finds immortality.”
/shlokas/upanishads-2-13read ↗
Major Upaniṣads2.14
इह चेदवेदीदथ सत्यमस्ति न चेदिहावेदीन्महती विनष्टिः । भूतेषु भूतेषु विचित्य धीराः प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥
iha cedavedīdatha satyamasti na cedihāvedīnmahatī vinaṣṭiḥ | bhūteṣu bhūteṣu vicitya dhīrāḥ pretyāsmāllokādamr̥tā bhavanti ||
“If known here, then there is truth; if not known here, great is the loss. Discerning it in every being, the wise, departing this world, become immortal.”
/shlokas/upanishads-2-14read ↗
Major Upaniṣads2.15
ब्रह्म ह देवेभ्यो विजिग्ये तस्य ह ब्रह्मणो विजये देवा अमहीयन्त ॥
brahma ha devebhyo vijigye tasya ha brahmaṇo vijaye devā amahīyanta ||
“Brahman once won victory for the gods, and in that victory of Brahman the gods exulted.”
/shlokas/upanishads-2-15read ↗
Major Upaniṣads2.16
त ऐक्षन्तास्माकमेवायं विजयोऽस्माकमेवायं महिमेति । तद्धैषां विजज्ञौ तेभ्यो ह प्रादुर्बभूव तन्न व्यजानत किमिदं यक्षमिति ॥
ta aikṣantāsmākamevāyṃ vijayo'smākamevāyṃ mahimeti | taddhaiṣāṃ vijajñau tebhyo ha prādurbabhūva tanna vyajānata kimidṃ yakṣamiti ||
“They thought, 'Ours alone is this victory, ours alone this glory.' Brahman perceived this of them and appeared before them, but they did not know what this Yakṣa (apparition) was.”
/shlokas/upanishads-2-16read ↗
Major Upaniṣads2.17
तेऽग्निमब्रुवञ् जातवेद एतद्विजानीहि किमिदं यक्षमिति तथेति ॥
te'gnimabruvañ jātaveda etadvijānīhi kimidṃ yakṣamiti tatheti ||
“They said to Agni, 'O Jātavedas, find out what this Yakṣa is.' 'So be it,' said he.”
/shlokas/upanishads-2-17read ↗
Major Upaniṣads2.18
तदभ्यद्रवत्तमभ्यवदत्कोऽसीत्यग्निर्वा अहमस्मीत्यब्रवीज्जातवेदा वा अहमस्मीति ॥
tadabhyadravattamabhyavadatko'sītyagnirvā ahamasmītyabravījjātavedā vā ahamasmīti ||
“He rushed toward it; it asked him, 'Who art thou?' 'I am Agni,' he said, 'I am Jātavedas.'”
/shlokas/upanishads-2-18read ↗
Major Upaniṣads2.19
तस्मिँस्त्वयि किं वीर्यमित्यपीदँ सर्वं दहेयं यदिदं पृथिव्यामिति ॥
tasmim̐stvayi kiṃ vīryamityapīdm̐ sarvṃ daheyṃ yadidṃ pr̥thivyāmiti ||
“'What power lies in thee?' 'I could burn all this, whatever is on earth.'”
/shlokas/upanishads-2-19read ↗
Major Upaniṣads2.20
तस्मै तृणं निदधावेतद्दहेति । तदुपप्रेयाय सर्वजवेन तन्न शशाक दग्धुं स तत एव निववृते नैतदशकं विज्ञातुं यदेतद्यक्षमिति ॥
tasmai tr̥ṇṃ nidadhāvetaddaheti | tadupapreyāya sarvajavena tanna śaśāka dagdhuṃ sa tata eva nivavr̥te naitadaśakṃ vijñātuṃ yadetadyakṣamiti ||
“It set a straw before him: 'Burn this.' He sped at it with all speed but could not burn it; so he returned, saying, 'I could not discern what this Yakṣa is.'”
/shlokas/upanishads-2-20read ↗
Major Upaniṣads2.21
अथ वायुमब्रुवन्वायवेतद्विजानीहि किमेतद्यक्षमिति तथेति ॥
atha vāyumabruvanvāyavetadvijānīhi kimetadyakṣamiti tatheti ||
“Then they said to Vāyu, 'O Vāyu, find out what this Yakṣa is.' 'So be it,' said he.”
/shlokas/upanishads-2-21read ↗
Major Upaniṣads2.22
तदभ्यद्रवत्तमभ्यवदत्कोऽसीति वायुर्वा अहमस्मीत्यब्रवीन्मातरिश्वा वा अहमस्मीति ॥
tadabhyadravattamabhyavadatko'sīti vāyurvā ahamasmītyabravīnmātariśvā vā ahamasmīti ||
“He rushed toward it; it asked him, 'Who art thou?' 'I am Vāyu,' he said, 'I am Mātariśvan.'”
/shlokas/upanishads-2-22read ↗
Major Upaniṣads2.23
तस्मिँस्त्वयि किं वीर्यमित्यपीदँ सर्वमाददीय यदिदं पृथिव्यामिति ॥
tasmim̐stvayi kiṃ vīryamityapīdm̐ sarvamādadīya yadidṃ pr̥thivyāmiti ||
“'What power lies in thee?' 'I could carry off all this, whatever is on earth.'”
/shlokas/upanishads-2-23read ↗
Major Upaniṣads2.24
तस्मै तृणं निदधावेतदादत्स्वेति तदुपप्रेयाय सर्वजवेन तन्न शशाकादातुं । स तत एव निववृते नैतदशकं विज्ञातुं यदेतद्यक्षमिति ॥
tasmai tr̥ṇṃ nidadhāvetadādatsveti tadupapreyāya sarvajavena tanna śaśākādātuṃ | sa tata eva nivavr̥te naitadaśakṃ vijñātuṃ yadetadyakṣamiti ||
“It set a straw before him: 'Take this up.' He sped at it with all speed but could not take it up; so he returned, saying, 'I could not discern what this Yakṣa is.'”
/shlokas/upanishads-2-24read ↗
Major Upaniṣads2.25
अथेन्द्रमब्रुवन्मघवन्नेतद्विजानीहि किमेतद्यक्षमिति तथेति तदभ्यद्रवत्तस्मात्तिरोदधे ॥
athendramabruvanmaghavannetadvijānīhi kimetadyakṣamiti tatheti tadabhyadravattasmāttirodadhe ||
“Then they said to Indra, 'O Maghavan, find out what this Yakṣa is.' 'So be it.' He rushed toward it, but it vanished from him.”
/shlokas/upanishads-2-25read ↗
Major Upaniṣads2.26
स तस्मिन्नेवाकाशे स्त्रियमाजगाम बहुशोभमानामुमाँ हैमवतीं ताँहोवाच किमेतद्यक्षमिति ॥
sa tasminnevākāśe striyamājagāma bahuśobhamānāmumām̐ haimavatīṃ tām̐hovāca kimetadyakṣamiti ||
“In that very sky he came upon a woman, radiant Umā Haimavatī. To her he said, 'What is this Yakṣa?'”
/shlokas/upanishads-2-26read ↗
Major Upaniṣads2.27
सा ब्रह्मेति होवाच ब्रह्मणो वा एतद्विजये महीयध्वमिति ततो हैव विदाञ्चकार ब्रह्मेति ॥
sā brahmeti hovāca brahmaṇo vā etadvijaye mahīyadhvamiti tato haiva vidāñcakāra brahmeti ||
“She said, 'It is Brahman; in Brahman's victory do ye glory.' Only then did he know it was Brahman.”
/shlokas/upanishads-2-27read ↗
Major Upaniṣads2.28
तस्माद्वा एते देवा अतितरामिवान्यान्देवान्यदग्निर्वायुरिन्द्रस्ते ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पर्शुस्ते ह्येनत्प्रथमो विदाञ्चकार ब्रह्मेति ॥
tasmādvā ete devā atitarāmivānyāndevānyadagnirvāyurindraste hyenannediṣṭhṃ pasparśuste hyenatprathamo vidāñcakāra brahmeti ||
“Hence these gods — Agni, Vāyu, Indra — surpass the other gods, for they touched it nearest, and they first knew it as Brahman.”
/shlokas/upanishads-2-28read ↗
Major Upaniṣads2.29
तस्माद्वा इन्द्रोऽतितरामिवान्यान्देवान् स ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पर्श स ह्येनत्प्रथमो विदाञ्चकार ब्रह्मेति ॥
tasmādvā indro'titarāmivānyāndevān sa hyenannediṣṭhṃ pasparśa sa hyenatprathamo vidāñcakāra brahmeti ||
“Hence Indra surpasses the other gods, for he touched it nearest, and he first knew it as Brahman.”
/shlokas/upanishads-2-29read ↗